मुघल साम्राज्य 

बाबर हा मुघल साम्राज्याचा संस्थापक होता जो 1526 मध्ये पानिपतच्या पहिल्या युद्धात बाबरने इब्राहिम लोदीचा पराभव केल्यानंतर स्थापन झाला होता .

अशा प्रकारे भारतात एक नवीन युग आणि नवीन साम्राज्य सुरू झाले, जे 1526 ते 1857 पर्यंत सुमारे तीन शतके टिकले . या घराण्यातील सहा प्रमुख शासक बाबर, हुमायून, अकबर, जहांगीर, शाहजहान आणि औरंगजेब, ज्यांना “महान मुघल ” म्हणून ओळखले जाते, त्यांनी भारतीय
इतिहासावर आपली छाप सोडली. १७०७ मध्ये औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर साम्राज्याचा ऱ्हास झाला.

झहीरुद्दीन मोहम्मद बाबर (१५२६-३० एडी) 

• बाबर फरघाना (उझबेकिस्तान) येथे 1494 मध्ये त्याच्या वडिलांच्या मृत्यूनंतर वयाच्या बाराव्या वर्षी गादीवर बसला .
• मध्य आशियातील परिस्थिती स्थिर नव्हती आणि बाबरला खानदानी लोकांकडूनच खूप प्रतिकार करावा लागला.
• समरकंद काबीज करण्यात तो यशस्वी झाला असला तरी त्याच्या काही सरदारांच्या त्यागामुळे त्याला लवकरच माघार घ्यावी लागली. त्याने फरघानालाही उझबेगांकडून हरवले.
• अनेक वर्षांच्या भटकंतीनंतर त्याने 1504 मध्ये काबूल ताब्यात घेतले .
• या संपूर्ण काळात हिंदुस्थानकडे जाण्याचे त्यांचे मनसुबे होते. आणि शेवटी 1517 पासून त्याने भारताच्या दिशेने निर्णायक हालचाली केल्या.
• दरम्यानच्या काळात भारतात इब्राहिम लोदीसोबत काही अफगाण सरदारांमध्ये संघर्ष झाला. त्यापैकी प्रमुख दौलत खान लोदी हे पंजाबच्या मोठ्या भागाचे राज्यपाल होते.
• मेवाडचा राजपूत राजा राणा सांगा हा देखील इब्राहिम लोदीविरुद्ध आपला अधिकार गाजवत होता आणि उत्तर भारतात आपला प्रभाव वाढवण्याचा प्रयत्न करत होता.
• या दोघांनी बाबरला भारतावर स्वारी करण्याचा संदेश पाठवला. राणा संगा आणि दौलत खान लोदी यांच्या निमंत्रणांमुळे बाबरच्या महत्त्वाकांक्षेला प्रोत्साहन मिळाले असावे.
• १५१९ ते १५२४ या काळात त्याने भेरा, सियालकोट आणि लाहोरवर आक्रमण केले.
• शेवटी, 1526 मध्ये इब्राहिम लोदी आणि बाबरचे सैन्य पानिपत येथे भेटले.
• बाबरकडे फक्त 12000 सैनिकांचे सक्रिय सैन्य होते तर इब्राहिमच्या सैन्यात अंदाजे 100,000 सैनिक होते. रणांगणात समोरासमोर असताना बाबरचे डावपेच अनोखे होते. त्याने रुमी (ऑटोमन ) युद्ध पद्धतीचा प्रभावीपणे वापर केला .
• सोळाव्या शतकातील युद्धात तोफांची एक महत्त्वाची भर होती. बाबरने पानिपतच्या पहिल्या लढाईत त्यांचा प्रभावी वापर केला.

पानिपतच्या पहिल्या युद्धात तोफांचा वापर

• बाबरने दिल्ली आणि आग्रा जिंकले होते, पण तरीही त्याला राजपूत आणि अफगाण लोकांचे दमन करायचे होते.
• बाबरने चित्तोडच्या राणा संगाशी लढण्याचे ठरवले , ज्याचा राजस्थान आणि माळव्यावर मेवाडचा शासक होता.
• बाबर आणि राणा संगाच्या सैन्याची फतेहपूर सिक्रीजवळील खानवा येथे भेट झाली. 1527 मध्ये राणा संगाचा पराभव झाला आणि पुन्हा एकदा बाबरच्या उत्कृष्ट लष्करी डावपेचांना यश आले. राणाच्या पराभवाने उत्तर भारतातील सर्वात मोठे आव्हान मोडकळीस आले. ( खानवाची लढाई 1527 ).
• मेवाड राजपुतांना खानवा येथे मोठा धक्का बसला असला तरी माळव्यातील मेदिनी राय बाबरच्या अधिकाराला आव्हान देण्याची धमकी देत ​​होता.
• नीटच्या वर्षी बाबरने चंदेरी येथे मेदिनी रायचा पराभव केला. ( चंदेरीची लढाई १५२८ ).
• त्यानंतरच्या वर्षी बाबरने अफगाणांशी सामना केला (इब्राहिम लोदीचा भाऊ मोहम्मद लोदी), आणि घागराच्या लढाईत 1529 मध्ये त्यांचा पराभव केला .
• बाबर 1530 मध्ये मरण पावला.
• ते पर्शियन आणि अरबी भाषांचे अभ्यासक होते.
• त्यांनी तुझुक-ए-बाबुरी हे आत्मचरित्र तुर्की भाषेत लिहिले. नंतर त्याचे फारसी आणि इतर भाषांमध्ये भाषांतर झाले.

नसिरुद्दीन मोहम्मद हुमायन (१५३०-१५४०; १५५५-५६)

• 1530 मध्ये बाबरच्या मृत्यूनंतर त्याचा मुलगा हुमायून गादीवर आला.
• हुमायून म्हणजे "भाग्य" पण तो मुघल साम्राज्याचा सर्वात दुर्दैवी शासक राहिला.
• हुमायून हा सुसंस्कृत आणि अभ्यासू माणूस होता तो त्याच्या वडिलांसारखा सैनिक नव्हता.
• त्याला कमकुवत आर्थिक व्यवस्था आणि शिकारी अफगाणांच्या समस्यांचा सामना करावा लागला.
• शेरखान (नंतर शेरशाह ) यांच्या नेतृत्वाखाली बिहार आणि उत्तर प्रदेशच्या आसपासच्या प्रदेशात अफगाण शक्तीच्या वाढीमुळे हुमायूंला कारवाई करण्यास भाग पाडले. १५३२ मध्ये दौरा येथे अफगाणांचा पराभव करून हुमायूनने चुनारच्या शक्तिशाली किल्ल्याला वेढा घातला.
• मात्र १५३९ मध्ये शेरशाह सूरीने चौसाच्या लढाईत हुमायूनचा पराभव केला. कसा तरी हुमायून युद्धभूमीतून पळून जाण्यात यशस्वी झाला.
• पुढच्या वर्षी शेरशाह सूरीने कन्नौजमध्ये हुमायूनचा सामना केला आणि त्याचा पूर्णपणे पराभव केला . (कनौजची लढाई १५४०)
• शेरशाहने स्वतंत्र राज्यकारभार सुरू केला.

शेरशाह सुरी (१५४०-५५)

• फरीद, ज्याला नंतर शेरखान आणि नंतर शेरशाह असे संबोधले गेले, तो जौनपूरच्या राज्याखालील एका जहागीरदाराचा मुलगा होता. त्याचे वडील हसन खान सूर यांनी लोदीच्या राजवटीत बिहारमधील सासारामची जहागीर घेतली होती.
• हुमायूनचा पराभव केल्यानंतर तो १५४० मध्ये सार्वभौम शासक बनला आणि त्याने शेरशाह ही पदवी धारण केली.
• 14 वर्षांच्या अंतरानंतर 1540 मध्ये भारतात पुन्हा अफगाण राजवट प्रस्थापित करण्यात शेरशाह यशस्वी झाला (लोदीस राज्य करणारे पहिले अफगाण होते)
• शेरशाह आणि त्याच्या वारसांनी 15 वर्षे राज्य केले. हा काळ दुसऱ्या अफगाण साम्राज्याचा काळ म्हणून ओळखला जातो.
• त्याने 1542 मध्ये माळव्याचा पराभव केला आणि जिंकला आणि त्यानंतर चंदेरीही आला. राजस्थानमध्ये त्यांनी मारवाड, रणथंभोर, नागोर, अजमेर, मेर्टा जोधपूर आणि बिकानेर विरुद्ध मोहिमांचे नेतृत्व केले. त्याने बंगालमध्ये बंडखोर अफगाणांचा पराभव केला. 1545 पर्यंत त्यांनी सिंध आणि पंजाबपासून पश्चिमेकडील संपूर्ण राजपुताना आणि पूर्वेकडील बंगालपर्यंत स्वतःला सर्वोच्च शासक म्हणून स्थापित केले.
• आता तो बुंदेलखंडाकडे वळला. येथे कालिंजर किल्ल्याला वेढा घालत असताना गन पावडरच्या अपघातात 1545 मध्ये त्याचा मृत्यू झाला.
• 1545 मध्ये शेरशाहच्या मृत्यूनंतर त्याच्या वारसांनी 1555 पर्यंत राज्य केले जेव्हा हुमायूने ​​भारतावर पुन्हा विजय मिळवला.

शेरशाहच्या सुधारणा:

• त्यांनी आपले सरकार अत्यंत केंद्रीकृत केले.
• राजाला महत्त्वाचे मंत्री मदत करत होते:
  दिवाण-ए-विजारत - ज्याला वजीर असेही म्हणतात -
  महसूल आणि वित्त प्रभारी.
  2. दिवाण-ए-अरीझ – लष्कराचा प्रभारी.
  3. दिवाण-ए-रसालत- परराष्ट्र मंत्री.
  4. दिवाण-ए-इंशा- दळणवळण मंत्री.
• शेरशाहचे साम्राज्य सत्तेचाळीस सरकारांमध्ये विभागले गेले. प्रत्येक सरकारमध्ये मुख्य शिकदार (कायदा व सुव्यवस्था) आणि मुख्य मुन्सिफ (न्यायाधीश) हे दोन अधिकारी प्रशासनाचे प्रभारी होते.
• प्रत्येक सरकार अनेक परगण्यांमध्ये विभागले गेले. शिकदार (लष्करी अधिकारी), अमीन (जमीन महसूल ), फोतेदार (खजिनदार) कारकुंस (लेखापाल) हे प्रत्येक परगणाच्या कारभारावर होते .
• शेरशाहने चार महत्त्वाचे महामार्ग टाकून दळणवळण सुधारले होते ते पुढीलप्रमाणे: 1. सोनारगाव ते सिंध 2. आग्रा ते बुरहमपूर 3. जोधपूर ते चितोड आणि 4. लाहोर ते मुलतान.
• त्यांनी ईशान्य भारतातील बंगाल प्रांताच्या सीमेवरील चितगाव ते ग्रँड  ट्रंक रोड देशाच्या वायव्येकडील अफगाणिस्तानातील काबुलपर्यंत विस्तारित केला.
• मलिक मुहम्मद जयासी यांनी त्यांच्या कारकिर्दीत प्रसिद्ध हिंदी ग्रंथ पद्मावत लिहिला.
• त्याने दिल्लीत एक नवीन तटबंदीचे शहर बांधण्यास सुरुवात केली, जी नंतर पुराण किल्ला (जुना किल्ला) म्हणून ओळखली जाऊ लागली.
• सासाराममध्ये त्यांनी स्वतःची समाधी बांधली.

हुमायून (१५५५-१५५६)

१५४० मध्ये हुमायूनने भारत सोडला तेव्हा सिंधला जाताना त्याने हमीदा बानो बेगमशी लग्न केले. जेव्हा ते अमोरकोटमध्ये राहिले, राणा प्रसादचे राज्य असलेल्या हिंदू साम्राज्यात, अकबरचा जन्म 1542 मध्ये झाला. हुमायून नंतर इराणला गेला आणि त्याच्या शासकाकडे मदत मागितली. नंतर त्याने आपले भाऊ कामरान आणि अस्करी यांचा पराभव केला. दरम्यानच्या काळात भारतातील सूर घराण्याचा झपाट्याने ऱ्हास होत होता. १५५५ मध्ये हुमायूनने अफगाणांचा पराभव करून मुघल सिंहासन परत मिळवले. सहा महिन्यांनंतर, 1556 मध्ये त्यांच्या ग्रंथालयाच्या पायऱ्यावरून पडल्यामुळे त्यांचा मृत्यू झाला.त्यांचे चरित्र हुमायुन्नामा हे फारसी भाषेत गुलबदन बेगम यांनी लिहिले होते.त्यांच्यावर दिल्लीत अंत्यसंस्कार करण्यात आले.

अकबर (१५५६-१६०५)

• हुमायूनच्या मृत्यूच्या वेळी अकबर फक्त तेरा वर्षांचा होता. जेव्हा त्याच्या वडिलांचा मृत्यू झाला तेव्हा अकबर पंजाबमधील कलानौर येथे होता आणि म्हणून त्याचा राज्याभिषेक 1556 मध्ये कलानौरमध्येच झाला.
• हा त्याचा गुरू आणि हुमायूनचा आवडता आणि विश्वासू बैराम खान होता , ज्याने 1556 ते 1560 पर्यंत मुघल सम्राटाचे रीजेंट म्हणून काम केले.
• एक विजेता म्हणून अकबराने संपूर्ण उत्तर भारतावर विजय मिळवला. अकबराच्या राजवटीच्या पहिल्या चार वर्षांत
  मुघल साम्राज्याचा विस्तार काबूलपासून जौनपूरपर्यंत झाला, ज्यात
  ग्वाल्हेर आणि अजमेरचाही समावेश होता, त्याच्या कारभारी बैराम खानच्या नेतृत्वाखाली.
• 1556 मध्ये पानिपतच्या दुसर्‍या युद्धात हेमू आणि अफगाण सैन्याचा पराभव हे त्यांच्या कारकीर्दीतील प्रमुख कामगिरींपैकी एक होते , ज्यांनी मुघल साम्राज्याला गंभीर धोका निर्माण केला होता.

अकबराचे लष्करी विजय:

• अकबराच्या दरबारात मनसबदार बनलेल्या बाज बहादूरकडून १५६२ मध्ये माळवा जिंकला गेला.
• 1564 मध्ये राणी दुर्गावती आणि तिचा मुलगा वीर नारायण यांच्याशी झालेल्या भीषण युद्धानंतर मध्य भारतातील गोंडवाना प्रदेश ताब्यात घेण्यात आला.
• 1573 मध्ये अकबराने मुझफ्फर शाहकडून गुजरात जिंकला. या विजयाच्या स्मरणार्थ अकबराने नवीन राजधानी फतेपूर सिक्री बांधली.
• 1576 मध्ये हल्दीघाटीच्या लढाईत राणा प्रताप सिंग यांचा मानसिंग यांच्या नेतृत्वाखालील मुघल सैन्याने दारुण पराभव केला . मेवाडच्या पराभवानंतर, बहुतेक प्रमुख राजपूत शासकांनी अकबराचे आधिपत्य मान्य केले होते.
• बिहार आणि बंगालच्या अफगाण शासक दाऊद खानचा पराभव करून, दोन्ही प्रांत १५७६ मध्ये मुघल साम्राज्याशी जोडले गेले.
• 1591 मध्ये अकबराच्या सैन्याने खानदेश प्रदेश ताब्यात घेतला होता.
• चांद बीबीने मुघल सैन्याविरुद्ध अहमदनगरचे रक्षण केले.

- चित्रकार चोखा यांनी हल्दीघाटीच्या लढाईच्या पारंपारिक वर्णनाचे चित्रण

राजपूत धोरण:

अकबराचे राजपूत धोरण उल्लेखनीय होते. त्याने राजा भारमलची मुलगी राजपूत राजकन्येशी विवाह केला. मुघलांच्या इतिहासातला तो टर्निंग पॉइंट होता. राजपूतांनी चार पिढ्या मुघलांची सेवा केली. त्यांच्यापैकी बरेच जण लष्करी जनरलच्या पदापर्यंत पोहोचले. राजा भगवान दास आणि राजा मानसिंग यांना अकबराने प्रशासनातील वरिष्ठ पदे दिली होती. एक एक करून सर्व राजपूत राज्ये अकबराच्या स्वाधीन झाली.

धार्मिक धोरण:

• त्यांनी यात्रेकरू कर आणि जिझिया रद्द केला
• 1575 मध्ये, त्याने आपली नवीन राजधानी फतेपूर सिक्री येथे इबादत खाना (पूजागृह) बांधण्याचे आदेश दिले .
• अकबराने हिंदू, जैन, ख्रिश्चन आणि झोरोस्ट्रियन धर्म यांसारख्या सर्व धर्मांतील विद्वानांना आमंत्रित केले.
• 1582 मध्ये त्यांनी दीन इलाही किंवा दैवी विश्वास नावाचा नवीन धर्म घोषित केला . तो एका देवावर विश्वास ठेवतो. त्यात सर्व धर्माचे चांगले मुद्दे होते.
• त्यांनी सुल्ह-ए-कुल (सर्वांसाठी शांती) तत्त्वज्ञानाचा प्रचार केला .
• १५८२ मध्ये त्यांनी इबादत खानामधील वादविवाद बंद केले कारण त्यामुळे विविध धर्मांमध्ये कटुता निर्माण झाली.
• बदाउनी, एक समकालीन लेखक, अकबराच्या धार्मिक प्रयोगाचे कडवे टीकाकार होते.
• शेख मुबारक हे अकबराचे धर्मगुरू होते.
• अकबराच्या नवीन धार्मिक धोरणाचा मसुदा अबुल फैजीने तयार केला होता.

- इबादत खानामध्ये चर्चा

जहांगीर (१६०५-१६२७)

• अकबरानंतर त्याचा मुलगा सलीम याने नूर-उद्दीन जहांगीर ही पदवी घेतली.
• तो अकबराचा राजपूत पत्नीचा मुलगा होता.
• त्यांच्या स्वर्गारोहणाला त्यांचा मोठा मुलगा प्रिन्स खुसरो यांनी आव्हान दिले होते ज्याने शीख गुरु अर्जुन देव यांच्या आशीर्वादाने बंड केले.
• प्रिन्स खुसरोचा पराभव झाला, पकडला गेला आणि आंधळे केले गेले, तर गुरु अर्जुन देव यांना फाशी देण्यात आली.
• 1608 मध्ये दख्खनमधील अहमद नगरने मलिक अंबरच्या नेतृत्वाखाली स्वातंत्र्य घोषित केले होते.
• जहांगीरच्या कारकिर्दीत दख्खनमधील मुघल प्रदेशात कोणतीही भर पडली नाही.
• जहांगीरच्या कारकिर्दीत विल्यम हॉकिन्स आणि
  सर टॉमस रो या दोन इंग्रजांच्या भेटीचा साक्षीदार होता .
  पूवीर्ला भारतात इंग्लिश कारखाना स्थापन करण्यासाठी सम्राटाची संमती मिळू शकली नसली तरी , राजा
  जेम्स पहिला याने राजदूत म्हणून पाठवलेले, सुरत येथे ब्रिटीश कारखाना स्थापन करण्याची परवानगी मिळवण्यात यशस्वी झाले.
• 1611 मध्ये जहांगीरने मेहरुन्निसाशी लग्न केले ज्याला नूरजहाँ (जगाचा प्रकाश) म्हणून ओळखले जात असे .
• नूरजहाँने राजघराण्यांवर वर्चस्व गाजवले आणि पर्शियन परंपरेवर आधारित नवीन फॅशन सेट केल्या. तिने दरबारात पर्शियन कला आणि संस्कृतीला प्रोत्साहन दिले.
• सिंहासनामागील खरी शक्ती नूरजहाँ बनली.
• नूर-जहानमुळे गाजलेल्या राजकीय कारस्थानांमुळे राजकुमार खुर्रम (शाहजहाँ) त्याच्या वडिलांविरुद्ध बंड करण्यास प्रवृत्त झाले.
• दहा वर्षे साम्राज्यावर राज्य करणाऱ्या नूरजहाँने
  जहांगीरच्या मृत्यूनंतर तिची शक्ती आणि प्रभाव गमावला.
• जहांगीर लाहोरजवळ (काश्मीरहून लाहोरला जाताना) मरण पावला. लाहोरमध्ये त्यांचे दफन करण्यात आले.

-जहांगीरच्या दरबारात सर थॉमस रो

- जहांगीरची कबर, लाहोर

शाहजहान (१६२७-१६५८)

• 1627 मध्ये जहांगीरच्या मृत्यूनंतर, शाहजहानने रईस आणि सैन्याच्या पाठिंब्याने आग्रा गाठला आणि सिंहासनावर आरूढ झाला.
• शहाजहानने कंदाहार आणि इतर वडिलोपार्जित जमिनी परत मिळवण्यासाठी वायव्य सरहद्दीमध्ये प्रदीर्घ मोहीम सुरू केली . पण कंधारवर नियंत्रण ठेवता आले नाही.
• त्याचे डेक्कन धोरण अधिक यशस्वी ठरले . त्याने अहमदनगरच्या सैन्याचा पराभव करून ते ताब्यात घेतले. विजापूर व गोलकोंडा या दोघांनी बादशहाशी तह केला.
• शाहजहानने शिवाजीचे वडील शाहजी भोंसले यांचा पराभव केला.
• १६३१ मध्ये शहाजहानची पत्नी मुमताज महल हिचे बुरहानपूर येथे निधन झाले. तिच्या स्मरणार्थ शाहजहानने आग्रा (ताजमहाल) येथे संग्रहालय बांधण्यास सुरुवात केली.
• तो फ्रान्सच्या चौदाव्या लुईचा समकालीन होता.
• त्याच्या कारकिर्दीत प्रसिद्ध मयूर सिंहासन राजासाठी बनवले गेले.
• बर्नी आर (फ्रेंच चिकित्सक आणि प्रवासी), टॅव्हर्नियर (फ्रेंच रत्न
  व्यापारी आणि प्रवासी), मँडेस्लो (जर्मन साहसी आणि प्रवासी), पीटर मुंडी (इंग्रजी व्यापारी) आणि मॅनुक आय (इटालियन लेखक आणि प्रवासी) यांसारख्या युरोपीय लोकांनी शाहच्या कारकिर्दीत भारताला भेट दिली. जहाँ आणि भारताचे तपशीलवार खाते मागे सोडले.
• 
  शाहजहानच्या शेवटच्या काळात त्याच्या चार मुलांमध्ये गादीसाठी स्पर्धा होती .
• सर्वात मोठा दारा शुकोह त्याच्या वडिलांचा आवडता होता.
• शाहजहानच्या चार मुलांमध्ये उत्तराधिकाराचे युद्ध झाले ज्यात औरंगजेब विजयी झाला.
• औरंगजेबाने शाहजहानला कैद केले आणि मुघल सम्राट म्हणून राज्याभिषेक केला. जानेवारी १६६६ मध्ये शाही कैदी म्हणून शहाजहानचा मृत्यू झाला आणि त्याला ताजमहालमध्ये पुरण्यात आले.

औरंगजेब (१६५७-१७०७)

• त्याने आलमगीर, विश्वविजेता ही पदवी धारण केली.
• त्याच्या पहिल्या दहा वर्षांच्या कारकिर्दीत त्याच्या लष्करी मोहिमा खूप यशस्वी होत्या. किरकोळ बंडखोरी त्यांनी दडपून टाकली. पण त्याच्या कारकिर्दीच्या उत्तरार्धात त्याला गंभीर अडचणींचा सामना करावा लागला
• जाट, सतनामी आणि शीखांनीही त्याच्याविरुद्ध उठाव केला. हे बंड त्याच्या कठोर धार्मिक धोरणामुळे प्रेरित होते.
• औरंगजेब मुळात प्युरिटन (धार्मिक) स्वभावाचा होता. त्यांनी हिंदूंवर जिजिया लादला.
• त्यांच्यावर नक्षबंदी सूफी आदेशाचा प्रभाव होता.
• प्रिन्स अकबरने त्याचे वडील औरंगजेबाविरुद्ध बंड केले, या संदर्भात शिखांचे नववे गुरू गुरु तेगबहादूर यांना औरंगजेबाने फाशी दिली.
• दख्खनचे धोरण: औरंगजेबाचे ते दख्खन धोरण मराठ्यांचा वाढता प्रभाव, गोलकोंडा व विजापूर यांसारख्या दख्खनमधील शिया राज्यांची बंडखोर वृत्ती आणि आश्रय घेतलेल्या त्याचा मुलगा अकबराच्या बंडखोर कारवायांना आळा घालण्याच्या धोरणाने प्रेरित होते. डेक्कन. औरंगजेब १६८२ मध्ये दख्खनला आला आणि १७०७ मध्ये त्याच्या मृत्यूपर्यंत तो दख्खनमध्येच राहिला.
• औरंगजेबाने गोलकोंडा आणि विजापूर ताब्यात घेतले.
• खरे तर दख्खनच्या राज्यांचा नाश
  ही औरंगजेबाची राजकीय चूक होती. मुघल आणि मराठे यांच्यातील अडथळा दूर झाला आणि त्यांच्यात थेट सामना झाला. तसेच, त्याच्या दख्खन मोहिमांमुळे मुघलांचा खजिना संपला. जेएन सरकारच्या मते, डेक्कन अल्सरने औरंगजेबचा नाश केला.
• शिवाजीच्या हाताखालील मराठे औरंगजेबासाठी धोकादायक होते.
• औरंगजेबाने आपले दोन महान सेनापती शाइस्ताखान आणि जयसिंग यांना
  शिवाजीला पकडण्यासाठी एकामागून एक पाठवले. जयसिंगाने शिवाजीला पकडून
  दिल्लीला नेले पण शिवाजी दख्खनला पळून जाण्यात यशस्वी झाला.
• शिवाजीने, गनिमी रणनीती वापरून, 1680 मध्ये वयाच्या 53 व्या वर्षी मरेपर्यंत मुघल सैन्याचा पराभव केला.
• 1707 मध्ये शिवाजीच्या मुलांनी बंड सुरू ठेवल्यामुळे औरंगजेबची मराठ्यांनी कठोर परीक्षा घेतली.
• 1707 मध्ये औरंगजेबाच्या मृत्यूने भारतीय इतिहासातील एक जलसंपत्ती म्हणून चिन्हांकित केले कारण मुघल साम्राज्य अक्षरशः संपुष्टात आले तरीही औरंगजेबाच्या कमकुवत उत्तराधिकार्यांनी पुढील 150 वर्षे सिंहासन धारण केले.

मुघल साम्राज्यातील प्रशासन

• मुघलांनी सल्तनत आणि शेरशाहच्या प्रशासकीय व्यवस्थेची अनेक वैशिष्ट्ये कायम ठेवली.
• शेरशाहच्या अंतर्गत परगणा (गावांचा एक समूह), सरकार (परगण्यांचा एक समूह) आणि सरकारांचे गट (काही सुबा किंवा प्रांतासारखे) विशिष्ट कार्यालयांतर्गत ठेवण्यात आले होते.
• मुघलांनी सुबा नावाच्या नवीन प्रादेशिक युनिटची औपचारिकता केली . अकबराने मुघल साम्राज्याचे बारा प्रांत किंवा सुबामध्ये विभाजन केले.
• जहागीर आणि मनसब पद्धतीच्या संस्थाही मुघलांनी सुरू केल्या होत्या

मनसबदारी प्रणाली

या प्रणाली अंतर्गत प्रत्येक अधिकार्‍याला एक रँक (मंसब) नियुक्त करण्यात आला होता. सर्वात खालची रँक 10 होती आणि सर्वोच्च पद 5000 होते. शाही रक्ताच्या राजकुमारांना आणखी उच्च पद मिळाले. रँक दोनमध्ये विभागली गेली - झाट आणि सावर. झट म्हणजे वैयक्तिक आणि ते एखाद्या व्यक्तीची वैयक्तिक स्थिती निश्चित करते. सावर रँक एखाद्या व्यक्तीच्या घोडदळांची संख्या दर्शवितो ज्याची देखभाल करणे आवश्यक होते. प्रत्येक सावराला किमान दोन घोडे सांभाळावे लागले. मनसब दर्जा वंशपरंपरागत नव्हता. सर्व नियुक्त्या आणि पदोन्नती तसेच बडतर्फी
थेट सम्राटानेच केल्या होत्या.

जमीन महसूल यंत्रणा:

• अकबर आपल्या प्रशासनात महसूल प्रयोगासाठी गेला होता.
• अलाउद्दीन खिलजी आणि शेरशाह सूर यांच्या महसूल धोरणांनी मुघल महसूल व्यवस्थेचा पाया तयार केला.
• 1581 मध्ये महसूल मंत्री राजा तोडरमल यांनी संपूर्ण जमीन महसूल व्यवस्थेची पुनर्रचना केली. या प्रणालीला जबती किंवा बंदोबस्त म्हणतात
• या प्रणालीनुसार जमिनीच्या सुपीकतेच्या आधारे जमिनीचे मोजमाप व वर्गीकरण करण्यात आले.

1. पोलाज- दरवर्षी लागवड केली जाते
2. परौती - दोन वर्षातून एकदा
3. चाचर- तीन-चार वर्षांतून एकदा
4. बंजार - पाच किंवा अधिक वर्षातून एकदा

मुघल काळात साहित्य

• फारसी, संस्कृत आणि प्रादेशिक भाषांचा विकास मुघलांच्या काळात झाला.
• मुघल साम्राज्यात फारसी ही प्रशासनाची भाषा होती.
• मुघल राजवटीत साहित्याच्या क्षेत्रात सर्वात मोठे योगदान म्हणजे उर्दूचा विकास ही वेगवेगळ्या बोलीभाषेतील लोकांसाठी संवादाची एक सामान्य भाषा म्हणून झाली.
• बाबरने तुझुक-ए-बाबुरी हे आत्मचरित्र तुर्की भाषेत लिहिले.
• या आत्मचरित्रात भारतातील वनस्पति आणि प्राणी यांचे तपशील दिले आहेत.

- बाबरनामातील भारतातील जीवजंतूंसंबंधीचे उदाहरण.

• बाबरनामा (तुझुक I बाबरीचे भाषांतर) अब्दुल रहीम खान यांनी पर्शियन भाषेत लिहिले होते.
• अब्दुल फझलने अकबरनामा (अकबराचा इतिहास) आणि ऐन-ए-अकबरी (प्रशासन पुस्तक) लिहिले आहेत .
• जहांगीरने तुझुक-ए-जहांगीरी हे आत्मचरित्र लिहिले आहे .
• मुतामिद खान यांनी जहांगीरचे चरित्र इक्बालनाम-ए-जहांगीर असे लिहिले आहे .
• शाहजहानचे चरित्र पदशनमह दोन लेखकांनी लिहिले आहे. ते होते अब्दुल हमीद लाहोरी आणि इनायत खान. इनायत खानने शाहजहान नमः लिहिला.
• संस्कृत ग्रंथांच्या अनुवादाने पर्शियन साहित्य समृद्ध झाले.
• 
  अबुल फजलचा भाऊ आणि अकबराचा दरबारी कवी अबुल फैझी यांच्या देखरेखीखाली महाभारताचा अनुवाद झाला .
• दारा शिकोहने भगवत गीता आणि उपनिषदांचे फारसी भाषेत भाषांतर केले. त्यांचे सर्वात प्रसिद्ध काम,  मजमा-उल-बहारिन .
• बदौनी हे अकबराचे कडवे टीकाकार होते. त्यांनी महाभारताचे फारसी भाषेत रझानामह असे भाषांतर केले.
• बंगाली, ओरिया, राजस्थानी आणि गुजराती या प्रादेशिक भाषांचाही याच काळात विकास झाला होता.
• अकबराच्या काळापासून हिंदी कवी मुघल दरबाराशी संलग्न होते. सर्वात प्रभावशाली हिंदी कवी तुलसीदास होते , ज्यांनी रामायण, रामचरितमानसची हिंदी आवृत्ती लिहिली .
• शहाजहानचे दरबारी कवी जगनाथ पंडितराया यांनी गंगा लहरी आणि रसगंगाधरम् हे दोन संस्कृत ग्रंथ लिहिले आहेत.

- अबुल फजल अकबराला अकबरनामा सादर करत आहे

मुघल काळात चित्रकला

• मुघल चित्रकलेच्या विकासाचे श्रेय  अकबर आणि जहांगीर यांना जाते  .  पूर्वीकडे 24000 हस्तलिखितांची लायब्ररी होती, त्यापैकी अनेक चित्रांच्या माध्यमातून चित्रित करण्यात आली होती.
• मुघल चित्रकला  हिंदू, बौद्ध आणि जैन प्रभाव असलेल्या पर्शियन स्कूल ऑफ मिनिएचर पेंटिंगमधून विकसित झाली .
• भारतातील विविध मुघल सम्राटांच्या काळात ही चित्रे विकसित झाली. चित्रे सहसा  लढाया, पौराणिक कथा, शिकार दृश्ये, वन्यजीव, राजेशाही जीवन, पौराणिक कथा इत्यादी थीमभोवती फिरत असत . मुघल सम्राटांच्या उत्तुंग कथा कथन करण्यासाठी ही चित्रे एक महत्त्वाचे माध्यम बनले.

---

अकबर

• अकबराने अनेक चित्रे तयार करण्याचे आदेश दिले आणि या सर्व कलाकृतींच्या अंतिम उत्पादनाकडेही लक्ष दिले. तो तपशील आणि त्यात गुंतलेल्या कलात्मक घटकांबद्दल अतिशय विशिष्ट होता
• अकबराच्या दरबारात अनेक चित्रकार होते. 1560 ते 1577 दरम्यान, त्यांनी अनेक मोठ्या चित्रकला प्रकल्प सुरू केले. अकबराने सुरू केलेल्या चित्रकला प्रकल्पांपैकी एक म्हणजे  'तुतिनामा' ज्याचा शब्दशः अनुवाद 'टेल्स ऑफ अ पोपट' असा होतो. ' हमजानमाही आहे.
• अकबर आणि त्याच्या उत्तराधिकार्यांनी चित्रकला आणि कामुक चित्रांमध्ये क्रांतिकारी बदल घडवून आणले. या काळापासून पुस्तक प्रकाश किंवा वैयक्तिक लघुचित्रांनी वॉल पेंटिंगची जागा कलेचा सर्वात महत्वाचा प्रकार म्हणून घेतली.

---

जहांगीर

• जहांगीरवर मोठ्या प्रमाणावर युरोपियन चित्रकलेचा प्रभाव असल्याने,  त्याने आपल्या चित्रकारांना युरोपियन कलाकारांनी वापरलेल्या एकल-बिंदू दृष्टीकोनाचे पालन करण्याचे आदेश दिले . यामुळे मुघल चित्रकलेला एक नवीन दृष्टीकोन मिळाला.
• जहांगीरने युरोपियन पेंटिंग्ज देखील वापरल्या ज्यात  राजे आणि राण्यांच्या प्रतिमा संदर्भ म्हणून चित्रित केल्या गेल्या आणि आपल्या चित्रकारांना या चित्रांमधून एक पाने काढण्यास सांगितले.
• परिणामी, जहांगीरने तयार केलेल्या बहुतेक मुघल चित्रांमध्ये  बारीक ब्रश स्ट्रोक आणि फिकट रंग होते. त्यांनी सुरू केलेल्या प्रमुख प्रकल्पांपैकी एक म्हणजे 'जहांगीरनामा'.
• जहांगीरची अनेक वैयक्तिक चित्रेही त्यांच्या चित्रकारांनी बनवली आहेत. तथापि, त्यांनी पक्षी, प्राणी आणि फुलांची अनेक चित्रेही साकारली  जी वास्तववादी पद्धतीने चित्रित केली गेली.
• कलाकारांनी मोर निळा आणि लाल सारखे दोलायमान रंग वापरण्यास सुरुवात केली आणि  चित्रांना त्रिमितीय प्रभाव देण्यास सक्षम झाले.

---

शहाजहान

• कोर्टात प्रदर्शित केलेली चित्रे  अधिकाधिक कठोर आणि औपचारिक होत गेली . तथापि, त्यांनी मोठ्या संख्येने पेंटिंग्ज तयार केल्या ज्या त्यांचा वैयक्तिक संग्रह होता.
• ही चित्रे उद्यान आणि चित्रे यांसारख्या थीमवर आधारित होती  ज्याने उत्कृष्ट सौंदर्याचा आनंद दिला
• प्रेमींना जिव्हाळ्याच्या स्थितीत चित्रित करणार्‍या अनेक कामांचे आदेशही त्यांनी दिले. त्यांच्या कारकिर्दीत निर्माण झालेल्या सर्वात महत्त्वाच्या कामांपैकी एक म्हणजे  'पदसनामा'.
• शाहजहानच्या ज्येष्ठ मुलाने  त्याच्या चित्रात वनस्पती आणि प्राणी यासारख्या नैसर्गिक घटकांचे चित्रण करण्यास प्राधान्य दिले.

मुघल काळात वास्तुकला

• मुघलांच्या आगमनाने स्थापत्यशास्त्रात नवे युग आणले.
• या काळात इंडो-इस्लामिक वास्तुकला शिखरावर पोहोचली
• या नियमाची पहिली इमारत  दिल्ली येथील हुमायूनची कबर होती. या इमारतीत लाल वाळूचा दगड वापरण्यात आला होता. त्याला मुख्य प्रवेशद्वार आहे आणि समाधी बागेच्या मध्यभागी ठेवली आहे. अनेकजण याला ताजमहालचा अग्रदूत मानतात
• अकबराने आग्रा आणि फतेहपूर सिक्री येथे किल्ले बांधले. बुलंद दरवाजा बलाढ्य मुघल साम्राज्याची भव्यता प्रतिबिंबित करतो. अकबराने गुजरातवर विजय मिळवल्यानंतर ही इमारत बनवण्यात आली होती
• सलीम चिश्तीची कबर , जोधाबाईचा राजवाडा, इबादत खाना, बिरबलाचे घर आणि फतेहपूर सिक्री येथील इतर इमारती पर्शियन आणि भारतीय घटकांचे संश्लेषण दर्शवतात.
• जहांगीरच्या कारकिर्दीत आग्राजवळ सिकंदरा येथे अकबराची समाधी बांधण्यात आली. त्याने इतिमाद-उद-दौलाची सुंदर कबर बांधली जी पूर्णपणे संगमरवरी बांधलेली होती.
• शाहजहान हा मुघलांमध्ये सर्वात मोठा बिल्डर होता. संगमरवराचा वापर त्यांनी मोठ्या प्रमाणात केला. जडणकामातील सजावटीची रचना, (ज्याला पिएट्रा ड्युरो म्हणतात) सुंदर कमानी आणि मिनार ही त्याच्या इमारतींची वैशिष्ट्ये होती.
• दिल्लीचा लाल किल्ला आणि जामा मशीद आणि सर्वात वरती ताजमहाल या शाहजहानने बांधलेल्या काही इमारती आहेत.

- हुमायून मकबरा

- बुलंद दरवाजा फतेपूर सिक्री

- इतमद-उद-दौलाची कबर

धर्म

मुघल राजवाडा खास महलच्या आतील चित्र

मुघल शासक वर्ग मुस्लिम होता , जरी साम्राज्याचे बरेच प्रजा हिंदू आणि शीख देखील होते . बाबरने प्रथम साम्राज्याची स्थापना केली तेव्हा त्याने त्याच्या धर्मावर भर दिला नाही, तर त्याच्या मंगोल वारशावर जोर दिला. अकबराच्या काळात , न्यायालयाने जिझिया , गैर-मुस्लिमांवरील कर रद्द केला आणि शेतीसाठी अधिक उपयुक्त असलेल्या सौर दिनदर्शिकेच्या बाजूने चंद्र मुस्लिम कॅलेंडरचा वापर सोडून दिला. अकबराच्या धर्मासंबंधीच्या सर्वात असामान्य कल्पनांपैकी एक म्हणजे दीन-इ-इलाही (इंग्रजीमध्ये “देववाद”), जी हिंदू धर्म , इस्लामचे सर्वांगीण मिश्रण होते., आणि ख्रिश्चन. उदयोन्मुख शीख समुदायाशी त्यांचे चांगले संबंध होते आणि त्यांच्या मृत्यूपर्यंत तो राज्य धर्म घोषित करण्यात आला होता. या कृती नंतर औरंगजेबाने मागे घेतल्या , ज्याला त्याच्या आवेशासाठी ओळखले जाते. औरंगजेबाने शरियत कायदा लागू केला, जो त्याने संहिताबद्ध केला, जिझिया पुन्हा लागू केला आणि बाबरने मशिदी बांधण्यासाठी मंदिरे नष्ट केली. त्यांनी गैर-मुस्लिमांना कठोरपणे वागणूक दिली म्हणून ओळखले जाते.

औरंगजेबाच्या काळात, मुघल दरबारी जीवन नाटकीयरित्या बदलले. त्याच्या व्याख्येनुसार, इस्लामने संगीताला परवानगी दिली नाही, म्हणून त्याने दरबारातील संगीतकार, नर्तक आणि गायकांना हद्दपार केले. पुढे, प्रतिमांना मनाई करणार्‍या मुस्लिम नियमांच्या आधारे, त्यांनी प्रातिनिधिक कलाकृतींचे उत्पादन थांबवले, ज्यात मुघल प्रसिद्ध आहेत अशा लघुचित्रांसह.

मुघल सम्राटांनी अनेक शीख गुरूंचा छळ केला आणि जहांगीरने पाचव्या गुरूंना फाशी दिली. ताजमहाल देखील पवित्र हिंदू साइटवर प्रतिष्ठितपणे बांधला गेला आहे, जरी हे विवादित आहे. काही वेळा, लोकप्रिय सुफी शिक्षक जसे की हिंदू आणि मुस्लिम शिष्यांना आकर्षित करतात तर काही हिंदू गुरु मुस्लिमांमध्ये देखील लोकप्रिय होते. अनेक सुफी मंदिरांना अजूनही हिंदू आणि मुस्लिम भेट देतात.

मुघलांनी स्वतःला इस्लामिक कायद्याच्या अधीन न राहता दैवी अधिकाराने शासक मानण्याचा कल दाखवला. त्यामुळे त्यांना धार्मिक विद्वानांना फारसा अधिकार परवडत नव्हता. जरी त्यांनी ओट्टोमनचा खलीफा पदाचा दावा ओळखला, त्यांनी तुर्कांना स्वतःसारखे दुसरे मुस्लिम साम्राज्य म्हणून पाहिले, विशेषत: त्यांनी समान वंशावळ सामायिक केली म्हणून. धर्मांशी सुसंवाद साधण्याची पूर्वीची धोरणे केवळ व्यावहारिक होती की इस्लामच्या अधिक समावेशक समजातून निर्माण झाली होती हे वादातीत आहे. निश्चितपणे, कबीर (१४१४-१५१८) सारख्या सुफी शिक्षकांनी पूर्वीच्या काळात भरभराटीस आलेल्या 'सर्वांसाठी शांती' या इस्लाम प्रकाराचे प्रतिनिधित्व केले होते जे उपखंडातील अनेक लोकांना आकर्षक होते. त्यांनी शिकवले की सर्व लोक एकाच कुटुंबाचे सदस्य आहेत आणि त्यांनी मुस्लिम आणि हिंदू भक्ती परंपरांवर समानतेने लक्ष वेधले. सुरुवातीच्या धोरणाच्या उलट परिणामामुळे शेवटी "द्वि-राष्ट्र सिद्धांत" वर आधारित भारताची फाळणी होईल, ज्याचा असा विश्वास होता की मुस्लिम आणि हिंदू ही दोन राष्ट्रे आहेत आणि ते शांतपणे सह-अस्तित्वात राहू शकत नाहीत.

राजकीय अर्थव्यवस्था

मुघलांनी जमीन महसूल मिळविण्यासाठी मनसबदार पद्धतीचा वापर केला. युद्धकाळातील सैनिकांच्या वचनांच्या बदल्यात सम्राट मनसबदाराला महसूल अधिकार देईल . सम्राटाने जितका मोठा भूभाग दिला, तितकी जास्त सैनिकांची संख्या मनसबदार किंवा जमीनदारांना द्यावी लागली. मनसब रद्द करण्यायोग्य आणि गैर-आनुवंशिक दोन्ही होते ; यामुळे केंद्राचे मनसबदारांवर बऱ्यापैकी नियंत्रण आले. वाढत्या मोठ्या कर आकारणीचा परिणाम म्हणून (सुरुवातीला मुघलांनी ओव्हरटॅक्स लावला नव्हता), स्थानिक लोकांनी भव्य मुघल दरबारात खर्च केलेल्या रकमेवर आक्षेप घेतल्याने बंडाला प्रोत्साहन मिळाले. सुरुवातीला, यामुळे आर्थिक विकासाला प्रोत्साहन मिळाले, बँकिंग आणि क्रेडिटची एक मजबूत व्यवस्था स्थापित केली आणि कागदी पैसे जारी केले. तथापि, वाढत्या प्रमाणात, त्यांनी आपल्या जीवनशैलीचे पोषण करण्यासाठी तेथील संपत्तीच्या देशाचा खून केला. विकासाकडे दुर्लक्ष करून, ते शस्त्र तंत्रज्ञानासह उर्वरित जगाच्या विकासाशी ताळमेळ राखण्यात अयशस्वी ठरले.

ग्रेटर मुघल सम्राट
सम्राट	राजवटीची सुरुवात	राजवटीचा शेवट
बाबर	१५२६	१५३०
हुमायून	१५३०	1556
अकबर द ग्रेट	1556	1605
जहांगीर	1605 ( ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीला कारखाना बांधण्याचे अधिकार दिले, 1615).	1627
शहाजहान	1627	1658
औरंगजेब	1658	1707

बाबरची स्थापना आणि राज्य

सोळाव्या शतकाच्या सुरुवातीस, दक्षिण-पश्चिम आशियातील मंगोल , तुर्किक, पर्शियन आणि अफगाण आक्रमकांच्या वंशजांनी - मुघलांनी - जहिर-उद-दीन मोहम्मद बाबरच्या नेतृत्वाखाली भारतावर आक्रमण केले. बाबर हा तैमूर लेंक (तैमूर द लेम, ज्यावरून पाश्चिमात्य नाव टेमरलेन हे नाव घेतले गेले आहे) चा नातू होता, ज्याने भारतावर आक्रमण करून 1398 मध्ये दिल्ली लुटली होती आणि त्यानंतर समरकंद (आधुनिक उझबेकिस्तानमध्ये ) स्थित अल्पायुषी साम्राज्याचे नेतृत्व केले होते.) ज्याने पर्शियन-आधारित मंगोल (बाबरचे मातृपूर्वज) आणि इतर पश्चिम आशियाई लोकांना एकत्र केले. बाबरला समरकंदमधून हाकलून देण्यात आले आणि सुरुवातीला 1504 मध्ये काबूलमध्ये त्याची सत्ता स्थापन केली; नंतर तो पहिला मुघल शासक बनला (१५२६-३०). त्याचा निश्चय पूर्वेकडे पंजाबमध्ये विस्तारण्याचा होता, जिथे त्याने फरवालाच्या गखर किल्ल्यावर हल्ला करण्यासह अनेक आक्रमणे केली होती. त्यानंतर पंजाबमधील एका संधीसाधू अफगाण प्रमुखाच्या निमंत्रणामुळे त्याला इब्राहिम लोदी (१५१७-२६) याने शासित दिल्ली सल्तनतच्या अगदी केंद्रस्थानी आणले . लोदीच्या स्वतःच्या काकांनी बाबरला आक्रमणासाठी आमंत्रित केले कारण सुलतान दुर्बल आणि भ्रष्ट होता.

बाबर, एक अनुभवी लष्करी कमांडर, सुलतानाच्या 100,000 हून अधिक सैनिकांच्या प्रचंड परंतु अनाठायी आणि अखंडित सैन्याला सामोरे जाण्यासाठी 1526 मध्ये त्याच्या बारा हजारांच्या प्रशिक्षित अनुभवी सैन्यासह भारतात दाखल झाला. बाबरने पानिपत येथे (आधुनिक काळातील हरियाणात, दिल्लीपासून सुमारे ९० किलोमीटर उत्तरेस) लोदी सुलतानाचा निर्णायकपणे पराभव केला. तोफा गाड्या, जंगम तोफखाना आणि उत्कृष्ट घोडदळाच्या डावपेचांचा उपयोग करून बाबरने जबरदस्त विजय मिळवला. एका वर्षानंतर, त्याने राणा संघाच्या नेतृत्वाखालील राजपूत संघाचा निर्णायकपणे पराभव केला. 1529 मध्ये बाबरने अफगाण आणि बंगालच्या सुलतानच्या संयुक्त सैन्याचा पराभव केला परंतु 1530 मध्ये तो त्याचे लष्करी नफा मजबूत करू शकण्यापूर्वीच त्याचा मृत्यू झाला. त्यांनी आपल्या आठवणींचा वारसा सोडला ( बाबरनामा), काबुल आणि लाहोरमधील अनेक सुंदर बागा आणि भारतीय उपखंडात साम्राज्य स्थापन करण्याचे त्याचे स्वप्न पूर्ण करणारे वंशज.

हुमायूनची राजवट

बाबर मरण पावला तेव्हा त्याचा मुलगा हुमायून (१५३०-५६) याला वारसाहक्काने अवघड काम मिळाले. दिल्लीच्या तख्तावर अफगाणांच्या दाव्याच्या पुन:पुन्हा प्रतिपादनामुळे, स्वतःच्या वारसाहक्कावरील वादांमुळे आणि १५४० मध्ये अफगाण-राजपूतांनी दिल्लीवर केलेल्या मोर्चामुळे तो सर्व बाजूंनी दाबला गेला. तो पर्शियाला पळून गेला, जिथे त्याने जवळजवळ दहा वर्षे लाजिरवाणी म्हणून घालवली. Safavid येथे अतिथीतहमास्प I च्या दरबारात. शेरशाहच्या कारकिर्दीत, एक शाही एकीकरण आणि प्रशासकीय चौकट स्थापन करण्यात आली होती, परंतु शतकाच्या उत्तरार्धात अकबराने ती आणखी विकसित केली होती. १५४५ मध्ये हुमायूनने सफाविदच्या मदतीने काबूलमध्ये पाय रोवले आणि आपला भारतीय दावा पुन्हा पक्का केला, मे १५४५ मध्ये शेरशाह सूरीच्या मृत्यूनंतर या भागातील अफगाण शक्ती कमकुवत झाल्यामुळे आणि १५५५ मध्ये दिल्लीचा ताबा घेतल्याने हे काम सोपे झाले. , त्यांच्या लायब्ररीच्या पायऱ्यांवरून जीवघेणा पडण्याच्या काही वर्षांपूर्वी ते सत्तेत नव्हते.

अकबराची राजवट

1556 मध्ये हुमायूनच्या अकाली मृत्यूमुळे त्याच्या 13 वर्षांच्या मुलाला, जलाल-उद-दीन अकबर (1556-1605 राज्य) यांच्याकडे पुढील शाही विजय आणि एकत्रीकरणाचे कार्य सोडले गेले. 1556 मध्ये पानिपतच्या दुसऱ्या लढाईत निर्णायक लष्करी विजयानंतर, बयराम खानने अकबराच्या वतीने विस्ताराचे जोरदार धोरण अवलंबले. अकबर वयात येताच, त्याने दबंग मंत्री, दरबारी गट आणि हरमच्या कारस्थानांच्या प्रभावापासून स्वत: ला मुक्त करण्यास सुरुवात केली आणि निर्णय आणि नेतृत्व करण्याची स्वतःची क्षमता प्रदर्शित केली. एक वर्कहोलिक जो क्वचितच रात्री तीन तासांपेक्षा जास्त झोपतो, त्याने दोनशे वर्षांहून अधिक काळ मुघल साम्राज्याचा कणा असलेल्या त्याच्या प्रशासकीय धोरणांच्या अंमलबजावणीवर वैयक्तिकरित्या देखरेख केली. तो जिंकत राहिला, जोडत राहिला,वायव्येला काबूल , उत्तरेला काश्मीर , पूर्वेला बंगाल आणि मध्य भारतातील नर्मदा नदीच्या पलीकडे - सुमारे 1,800 वर्षांपूर्वीच्या मौर्य प्रदेशाशी तुलना करता येणारे क्षेत्र.

अकबराने 1571 पासून आग्रा जवळ फतेहपूर सिक्री ( फतेहपूर म्हणजे विजयाचे शहर) नावाची तटबंदीची राजधानी बांधली , ज्याची सुरुवात 1571 मध्ये झाली. अकबराच्या प्रत्येक ज्येष्ठ राणीसाठी राजवाडे, एक प्रचंड कृत्रिम तलाव आणि पाण्याने भरलेले भव्य अंगण तेथे बांधले गेले. त्यात सुफी संताची समाधी समाविष्ट आहे, ज्यांना त्यांनी आदर दिला, शेख सलीम चिस्ती (१४१८-१५७२), ज्यांनी आपल्या मुलाच्या जन्माची भविष्यवाणी केली होती. तथापि, हे शहर अल्पायुषी ठरले, 1585 मध्ये राजधानी लाहोरला हलवण्यात आली. याचे कारण फतेहपूर सिक्रीमधील पाणीपुरवठा अपुरा किंवा निकृष्ट दर्जाचा होता किंवा काही इतिहासकारांच्या मते, अकबराला हे पाणीपुरवठा करणे आवश्यक होते. त्याने त्याच्या साम्राज्याच्या वायव्य भागात हजेरी लावली आणि म्हणून त्याची राजधानी वायव्येकडे हलवली. १५९९ मध्ये अकबराने आपली राजधानी परत आग्रा येथे हलवली, जिथून त्याने त्याच्या मृत्यूपर्यंत राज्य केले.

कबराने एका मोठ्या प्रदेशाचे प्रशासन करण्यासाठी आणि विविध वांशिक गटांना आपल्या राज्याच्या सेवेत समाविष्ट करण्यासाठी दोन भिन्न परंतु प्रभावी दृष्टिकोन स्वीकारले. 1580 मध्ये त्यांनी विविध पिकांची उत्पादकता आणि किंमतीतील चढउतार यांचा तपशील समजून घेण्यासाठी मागील दशकातील स्थानिक महसूल आकडेवारी मिळवली. राजपूत राजा राजा तोडरमल याच्या मदतीने, अकबराने राज्यासाठी जास्तीत जास्त नफा मिळवून देताना शेतकरी सहन करू शकेल असे महसूल वेळापत्रक जारी केले. लागवडीच्या स्थानिक नियमांनुसार आणि मातीच्या गुणवत्तेनुसार निश्चित केलेल्या महसुली मागण्या, पिकाच्या एक तृतीयांश ते दीड भागापर्यंत होत्या आणि त्यांना रोख स्वरूपात अदा करण्यात आले. अकबर जमीनदार जमिनदारांवर जास्त अवलंबून होता. त्यांनी त्यांच्या स्थानिक ज्ञानाचा आणि प्रभावाचा उपयोग महसूल गोळा करण्यासाठी केला आणि तो कोषागारात हस्तांतरित करण्यासाठी, प्रदान केलेल्या सेवांच्या बदल्यात काही भाग ठेवला. त्याच्या प्रशासकीय व्यवस्थेमध्ये, योद्धा अभिजात वर्ग ( मनसबदार ) सैन्याच्या संख्येने व्यक्त केलेले पद ( मनसब ) धारण करतात आणि वेतन, सशस्त्र दल आणि कर्तव्ये दर्शवितात. योद्धा अभिजात वर्ग सामान्यतः अनुवंशिक आणि हस्तांतरणीय जहागीर (महसूल गावे) च्या महसुलातून दिला जात असे .

एक चतुर शासक ज्याने एवढ्या विशाल साम्राज्याचा कारभार चालवण्याच्या आव्हानांचे मनापासून कौतुक केले, अकबराने हिंदूंचे सामंजस्य आणि आत्मसात करण्याचे धोरण सुरू केले (त्याच्या मुलाची हिंदू राजपूत आई मरियम अल-जमानी आणि वारस जहांगीरसह), ज्याने बहुसंख्य लोकांचे प्रतिनिधित्व केले. लोकसंख्या. त्यांनी हिंदू सरदारांना सरकारमध्ये सर्वोच्च पदावर भरती आणि पुरस्कृत केले; मुघल आणि राजपूत खानदानी यांच्यातील आंतरविवाहांना प्रोत्साहन दिले; नवीन मंदिरे बांधण्यास परवानगी दिली; दीपावली किंवा दिवाळी, दिव्यांचा सण यासारखे हिंदू सण साजरे करण्यात वैयक्तिकरित्या सहभागी झाले; आणि बिगर मुस्लिमांवर लादलेला जिझिया (पोल टॅक्स) रद्द केला. अकबराने त्याच्या नवीन धर्म दिन-ए-इलाहीमध्ये समाविष्ट केलेला "दिव्य प्रकाश म्हणून शासक जहाज" हा स्वतःचा सिद्धांत मांडला.(“दैवी विश्वास”), सर्व धर्म आणि पंथांच्या स्वीकृतीच्या तत्त्वाचा समावेश करून. त्यांनी विधवांच्या पुनर्विवाहाला प्रोत्साहन दिले, बालविवाहाला परावृत्त केले, सती प्रथेला बेकायदेशीर ठरवले (विधवा त्यांच्या पतीच्या चितेवर आत्महत्या करतात) आणि दिल्लीतील व्यापाऱ्यांना महिलांसाठी विशेष बाजार दिवस स्थापन करण्यास प्रवृत्त केले, अन्यथा घरात एकांत होते. अकबराच्या कारकिर्दीच्या शेवटी, मुघल साम्राज्याचा विस्तार गोदावरी नदीच्या उत्तरेकडील बहुतेक भारतामध्ये झाला. अपवाद म्हणजे मध्य भारतातील गोंडवाना, ज्याने मुघल, ईशान्येकडील आसाम आणि दख्खनच्या मोठ्या भागांना श्रद्धांजली वाहिली.

1600 मध्ये, अकबराच्या मुघल साम्राज्याचा महसूल £17.5 दशलक्ष होता. तुलनेने, 1800 मध्ये, ग्रेट ब्रिटनचा संपूर्ण खजिना एकूण £16 दशलक्ष होता.

अकबराच्या साम्राज्याने चैतन्यशील बौद्धिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचे समर्थन केले. एका मोठ्या शाही ग्रंथालयात हिंदी, पर्शियन, ग्रीक, काश्मिरी, इंग्रजी आणि अरबी भाषेतील पुस्तकांचा समावेश होता, जसे की शाहनामे , भागवत पुराण आणि बायबल. अकबराने ज्ञान आणि सत्य जिथे मिळेल तिथे शोधले आणि विविध उपक्रमांद्वारे. त्यांनी नियमितपणे भिन्न विचार असलेल्या धार्मिक आणि बौद्धिक व्यक्तींमध्ये वादविवाद आणि संवाद प्रायोजित केले, फतेहपूर सिक्री येथे या चर्चेसाठी एक विशेष कक्ष बांधला आणि गोव्यातील जेसुइट मिशनऱ्यांचे त्यांच्या दरबारात स्वागत केले. अकबराने हमजानामाच्या निर्मितीचे दिग्दर्शन केले , एक कलात्मक उत्कृष्ट नमुना ज्यामध्ये 1,400 मोठ्या चित्रांचा समावेश होता.

जहांगीर आणि शाहजहान यांची राजवट

ताजमहाल हे मुघल राजवटीत बांधलेले सर्वात प्रसिद्ध स्मारक आहे

जहांगीर (1605-1627) आणि शाहजहान (1628-1658) यांच्या अंतर्गत मुघल राजवट राजकीय स्थिरता, वेगवान आर्थिक क्रियाकलाप, सुंदर चित्रे आणि स्मारक इमारतींसाठी प्रसिद्ध होती. जहांगीरने मेहर-उन-निसा या पर्शियन सुंदरीशी लग्न केले जिचे त्याने नूरजहाँ ("लाइट ऑफ द वर्ल्ड") असे नाव दिले, जी सम्राटाव्यतिरिक्त दरबारातील सर्वात शक्तिशाली व्यक्ती म्हणून उदयास आली. परिणामी, पर्शियन कवी, कलाकार, विद्वान आणि अधिकारी - तिच्या स्वत: च्या कुटुंबातील सदस्यांसह - मुघल दरबाराच्या तेजस्वी आणि विलासीपणाने मोहित होऊन, त्यांना भारतात आश्रय मिळाला . भ्रष्टाचाराप्रमाणेच अनुत्पादक, वेळकाढू अधिकाऱ्यांची संख्या वाढली - तर जास्त पर्शियन प्रतिनिधित्वामुळे न्यायालयातील निःपक्षपातीपणाचा नाजूक संतुलन बिघडला. जहांगीरला हिंदू आवडलासण, परंतु इस्लाममध्ये सामूहिक धर्मांतराला प्रोत्साहन दिले ; त्याने जैन धर्माच्या अनुयायांचा छळ केला आणि शिखांचे पाचवे संत-शिक्षक गुरू अर्जुन देव यांनाही मारले . तथापि, त्याने धार्मिक कारणांसाठी तसे केले नाही. अकबराच्या मृत्यूनंतर विकसित झालेल्या गृहयुद्धात गुरू अर्जुनने मुघल सिंहासनाचा दुसरा प्रतिस्पर्धी प्रिन्स खुरसॉ यांना पाठिंबा दिला . 1620 मध्ये कैदेतून 52 हिंदू राजपुत्रांची सुटका हा शीखांसाठी दिवाळीच्या वेळेच्या महत्त्वाचा आधार आहे .

नूरजहाँने तिच्या पसंतीच्या राजपुत्रासाठी सिंहासन मिळवण्यासाठी केलेल्या निरर्थक प्रयत्नांमुळे शाहजहानने १६२२ मध्ये बंडखोरी केली. त्याच वर्षी, पर्शियन लोकांनी दक्षिण अफगाणिस्तानातील कंदाहार ताब्यात घेतला , या घटनेने मुघलांच्या प्रतिष्ठेला मोठा धक्का बसला. जाणूनबुजून, जहांगीरने साम्राज्याचा नाश सुरू केला जेव्हा त्याने राजा जेम्स प्रथमचे राजदूत सर थॉमस रो यांना ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीला सुरत येथे कारखाना बांधण्याची परवानगी दिली.

1636 ते 1646 या काळात शाहजहानने दख्खन आणि खैबर खिंडीच्या पलीकडे वायव्य भाग जिंकण्यासाठी मुघल सैन्य पाठवले. जरी त्यांनी मुघल सैन्य शक्तीचे योग्य प्रदर्शन केले, तरीही या मोहिमांमुळे शाही खजिन्याचा निचरा झाला. जसजसे राज्य एक मोठे लष्करी यंत्र बनले आणि उच्चभ्रू आणि त्यांचे सैन्य जवळजवळ चौपटीने वाढले, तसतसे शेतकरी वर्गाकडून अधिक महसूलाच्या मागण्या वाढल्या. राजनैतिक एकीकरण आणि विस्तीर्ण भागात कायदा व सुव्यवस्था राखल्याने लाहोर, दिल्ली, आग्रा आणि अहमदाबाद सारख्या वाणिज्य आणि हस्तकलेच्या मोठ्या केंद्रांच्या उदयास प्रोत्साहन दिले - दूरच्या ठिकाणी आणि बंदरांना रस्ते आणि जलमार्गांनी जोडलेले. शाहजहानने 108 माणिक , 116 पाचू असलेले प्रसिद्ध मोर सिंहासन ( तख्त-ए-तवौस , पर्शियन: تخت طاؤس) बांधले होते., आणि मोत्यांच्या पंक्ती . मुघल सम्राट म्हणून त्यांच्या प्रतिष्ठेबद्दल अत्यंत जागरूक होते आणि त्यांनी पोशाख केला आणि भूमिका बजावली.

जगप्रसिद्ध ताजमहाल आग्रा येथे शाहजहानच्या कारकिर्दीत त्याची प्रिय पत्नी मुमताज महल हिची कबर म्हणून बांधण्यात आला होता. हे मुघल कलात्मक यश आणि संसाधने कमी होत असताना अत्याधिक आर्थिक खर्च या दोन्हींचे प्रतीक आहे. शेतकरी आणि कारागिरांची आर्थिक स्थिती सुधारली नाही कारण विद्यमान सामाजिक रचनेत कोणताही स्थायी बदल घडवून आणण्यात प्रशासन अपयशी ठरले. महसूल अधिकार्‍यांना, ज्यांच्या चिंता प्रामुख्याने वैयक्तिक किंवा कौटुंबिक लाभाच्या होत्या, प्रबळ हिंदू जमीनदारांपासून स्वतंत्र संसाधने निर्माण करण्यासाठी कोणतेही प्रोत्साहन नव्हते.आणि खेडेगावचे नेते, ज्यांच्या स्वार्थामुळे आणि स्थानिक वर्चस्वामुळे त्यांना संपूर्ण महसूल शाही खजिन्यात सुपूर्द करण्यापासून रोखले गेले. जमिनीच्या महसुलावर त्यांच्या अधिकाधिक अवलंबित्वात, मुघलांनी नकळत अशा शक्तींचे पालनपोषण केले ज्यामुळे त्यांचे साम्राज्य तुटले. बॉडीगार्ड, हॅरेम आणि महागडे कपडे घालून एक विस्तृत न्यायालय स्थापन करणे , या भव्य जीवनशैलीला वित्तपुरवठा करण्यासाठी अधिकाधिक कर महसूल आवश्यक होता. दरम्यान, बंदूक-शक्ती तंत्रज्ञानाने त्यांना लष्करी श्रेष्ठत्व दिले होते, जे भारतामध्ये आव्हान नव्हते, अधिक प्रगत तंत्रज्ञानासह सैन्याने बाहेरून आव्हान दिले जाऊ शकते. हा सम्राटांचा लोभ आणि आत्मसंतुष्टता होता ज्याचा परिणाम त्यांच्या अधोगती आणि अखेरीस मृत्यू झाला.

औरंगजेबाचे राज्य आणि साम्राज्याचा ऱ्हास

बादशाही मशीद, लाहोर, सम्राट औरंगजेबने बांधली

महान मुघलांपैकी शेवटचा औरंगजेब होता . त्याच्या पन्नास वर्षांच्या कारकिर्दीत, साम्राज्य त्याच्या सर्वात मोठ्या भौतिक आकारापर्यंत पोहोचले परंतु ऱ्हासाची अस्पष्ट चिन्हे देखील दर्शविली. नोकरशाही भ्रष्ट झाली होती आणि प्रचंड सैन्याने कालबाह्य शस्त्रे आणि डावपेचांचे प्रदर्शन केले. औरंगजेबाने मुघल लष्करी वर्चस्व पुनर्संचयित केले आणि कमीतकमी काही काळासाठी दक्षिणेकडे सत्ता विस्तारली. उत्साही मुस्लिम, औरंगजेबाने पूर्वीच्या धोरणांना उलट केले ज्याने गैर-हिंदूंशी चांगले संबंध राखण्यास मदत केली होती, इस्लामिक कायदा लादला होता आणि हिंदूंशी कठोरपणे वागला होता. त्याने अनेक मंदिरे उध्वस्त केली. औरंगजेबाने खुत्बा (शुक्रवारचा प्रवचन) स्वतःच्या नावाने घोषित केला होता, ओटोमन खलिफाच्या नावाने नाही.. औरंगजेबाने 1688 ते 1691 च्या दरम्यान इंग्रजांचा पराभव केला, परंतु 1757 मध्ये प्लासीच्या लढाईत फ्रेंचांवर विजय मिळविल्याने लवकरच बंगालवर त्यांचे नियंत्रण आले. सेराटमधील त्यांच्या मूळ तळावरून, ब्रिटिशांनी कलकत्ता, मद्रास आणि बॉम्बे (नंतर तीन प्रेसिडेन्सी) येथे किल्ले आणि व्यापार केंद्रे बांधली. 1717 मध्ये, फुर्रुखसियारने त्यांना फरमान (शाही हुकूम) दिले आणि त्यांना सीमाशुल्कातून सूट दिली. 1765 च्या तहाने त्यांना सम्राटाच्या (बंगालच्या दिवानी) वतीने कर वसूल करण्याचा अधिकार दिला. यामुळे कर आकारणी जमिनीच्या मालकीशी निगडीत असल्याने त्यांना जमिनीवर अक्षरशः नियंत्रण मिळाले. 1857 मध्ये मुघल साम्राज्याचे विघटन होण्याआधी, ब्रिटीश जिल्हाधिकार्‍यांची व्यवस्था पक्की झाली होती. ब्रिटिश राजवटीत जिल्हाधिकारी हे वरिष्ठ प्रादेशिक अधिकारी राहिले.

औरंगजेब प्रदीर्घ युद्धांच्या मालिकेत सामील होता: अफगाणिस्तानातील पठाण, दख्खनमधील विजापूर आणि गोलकोंडा येथील सुलतान, महाराष्ट्रातील मराठे आणि आसाममधील अहोम. शेतकरी उठाव आणि स्थानिक नेत्यांचे बंड हे सर्व सामान्य बनले होते, जसे की, सतत कमकुवत होत असलेल्या साम्राज्याच्या खर्चावर स्वत:चा दर्जा टिकवून ठेवण्यासाठी अभिजात लोकांचा डाव. इस्लामशी त्याच्या सरकारच्या वाढत्या संबंधामुळे शासक आणि त्याच्या हिंदू प्रजेमध्ये आणखी एक फाट निर्माण झाली. मुघल सिंहासनाचे दावेदार पुष्कळ होते आणि औरंगजेबाच्या उत्तराधिकार्‍यांची राजवट अल्पकाळ टिकली होती आणि ती भांडणांनी भरलेली होती. मुघल साम्राज्याला प्रादेशिक नवाब म्हणून नाट्यमय उलटे अनुभव आले(राज्यपालांनी) तोडून स्वतंत्र राज्ये स्थापन केली. मुघलांना मराठा सैन्याशी शांतता करावी लागली आणि पर्शियन आणि अफगाण सैन्याने दिल्लीवर आक्रमण केले, 1739 मध्ये मयूर सिंहासनासह अनेक खजिना घेऊन गेले, त्यानंतर पर्शिया ( इराण ) च्या शाहांनी वापरला.

वंशज (कमी मुघल सम्राट)

• बहादूर शाह पहिला (शाह आलम पहिला), 14 ऑक्टोबर 1643 रोजी बुरहानपूर येथे जन्मलेला, 1707-1712 पर्यंत शासक, फेब्रुवारी 1712 ला लाहोरमध्ये मरण पावला.

• जहाँदर शाह , जन्म १६६४, १७१२-१७१३ शासक, ११ फेब्रुवारी १७१३ रोजी दिल्लीत मरण पावला.

• फुर्रुखसियार , जन्म 1683, 1713-1719 शासक, 1719 दिल्ली येथे मरण पावला. बंगालमध्ये ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीला सीमाशुल्क सूट दिली .

• रफी उल-दर्जत , शासक 1719, 1719 मध्ये दिल्लीत मरण पावला.

• रफी उद-दौलत (शाहजहान दुसरा), शासक 1719, 1719 मध्ये दिल्लीत मरण पावला.

• निकुसियार , शासक 1719, 1719 मध्ये दिल्ली येथे मरण पावला.

• मोहम्मद इब्राहिम , शासक 1720, 1720 मध्ये दिल्ली येथे मरण पावला.

• मोहम्मद शाह , जन्म 1702, 1719-1720 आणि 1720-1748 पर्यंत शासक, 26 एप्रिल 1748 रोजी दिल्लीत मरण पावला.

• अहमद शाह बहादूर , जन्म 1725, 1748-1754 पर्यंत शासक, जानेवारी 1775 मध्ये दिल्लीत मरण पावला.

• आलमगीर II , जन्म 1699, शासक 1754-1759, मृत्यू 1759.

• शहाजहान तिसरा , शासक 1760?

• शाह आलम II , जन्म 1728, 1759-1806 पर्यंत शासक, 1806 मध्ये मरण पावला. ब्रिटिशांचे कठपुतळी म्हणून राज्य केले, त्यांना बंगाली, बिहार आणि ओरिसाच्या दिवानी प्रदान केल्या.

• अकबर शाह II , जन्म 1760, शासक 1806-1837, मृत्यू 1837.

• बहादूर शाह दुसरा किंवा बहादूर शाह जफर, 1775 मध्ये दिल्ली येथे जन्मले, 1837-1857 पर्यंत राज्यकर्ते, 1862 मध्ये रंगून, बर्मा येथे वनवासात मरण पावले .

मुघलांचा अंत

एकोणिसाव्या शतकाच्या मध्यापर्यंत, मुघल साम्राज्य आणि इतर संस्थानांच्या विस्तृत भूभागावर इंग्रज अनेक करार आणि आघाड्यांद्वारे नियंत्रण करत होते. तांत्रिकदृष्ट्या, ते अजूनही मुघल साम्राज्याचे एजंट म्हणून राज्य करत होते, परंतु सरावाने पूर्ण शक्ती वापरत होते. 1853 मध्ये त्यांनी नाना साहिब (मराठ्यांचे नेते) यांना त्यांच्या पदव्या आणि निवृत्तीवेतन नाकारले, तर इतरत्र त्यांनी दत्तक पुत्रांना कायदेशीर वारस म्हणून ओळखण्यास नकार दिला आणि स्वत: सत्ता स्वीकारली. झाशीची राणी (१८३५-१८५८) ही भारतातील ब्रिटीशांच्या धोरणाविषयी भ्रमनिरास झालेल्यांपैकी एक होती, जेव्हा तिच्या पतीच्या मृत्यूनंतर त्यांनी तिच्या मुलाला वारस म्हणून ओळखण्यास नकार दिला.

"लाहोर धोरण" म्हणून ओळखल्या जाणार्‍या, ब्रिटीशांनी ज्या राज्यावर प्रभाव टाकला त्या राज्याचा राज्यकारभार पतनशील मानल्यास किंवा त्यांचा वारस नसेल तर ज्याला ते ओळखण्यास तयार होते, त्या राज्याला जोडले. 1848 ते 1856 या काळात त्यांनी सहा राज्ये ताब्यात घेतली आणि त्यामुळे प्रचंड अशांतता निर्माण झाली. मार्च १८५४ मध्ये इंग्रजांनी राणीला वार्षिक पेन्शन दिली आणि तिला झाशीचा किल्ला सोडण्याचा आदेश दिला. जाण्यास नकार देऊन, तिने ब्रिटीश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या नियमित शिपाई सैन्याला विरोध करण्यासाठी एक स्वयंसेवक सैन्य तयार केले., ज्यात ब्रिटीश अधिकारी होते परंतु प्रामुख्याने भारतीय सैन्य होते. 1857 मध्ये शिपाई सैन्यात बंडांची मालिका सुरू झाली, ज्या अफवांमुळे ब्रिटीशांचा ख्रिश्चन मिशनर्‍यांसह भारतात पूर आला होता आणि डुकराचे मांस आणि गोमांस चरबीचा वापर नवीन एनफिल्ड रायफल काडतूस ग्रीस करण्यासाठी केला जात होता. 10 मे रोजी मेरठ येथे शिपायांनी उठाव केला. त्यांनी थोड्याच वेळात दिल्ली काबीज केली आणि बहादूर शाह दुसरा याला सर्व भारताचा सम्राट घोषित केले. आग्रा देखील घेतला गेला आणि ब्रिटिश रहिवासी लाल किल्ल्यावर माघारले . लखनौचीही पडझड झाली आणि झाशीची राणी पुरुषाच्या वेषात इंग्रजांशी लढताना भारतातून एक वीर म्हणून उदयास आली. 18 जून 1858 रोजी तिची हत्या झाली.

जरी हिंदूंनी तसेच मुस्लिमांनी ब्रिटीशांच्या विरोधात बंड केले आणि या वेळी हिंदू-मुस्लिम एकता मोठ्या प्रमाणात होती, तरीही त्यांनी नेहमीच ब्रिटिश इतिहासात मुस्लिमांवर भारतीय विद्रोह म्हणून जे काही घडले त्याला दोष दिला आणि पुन्हा कधीही त्यांच्यावर विश्वास ठेवला नाही. त्यांनी असा युक्तिवाद केला की मुस्लिम ब्रिटीशांशी एकनिष्ठ राहू शकत नाहीत कारण त्यांची निष्ठा जगभरातील मुस्लिम उममाशी होती . बंडाच्या वेळी, काही मुस्लिमांनी याला जिहाद म्हटले , याचा अर्थ असा की ते गैर-मुस्लिम राजवटीच्या अधीन होणार नाहीत परंतु काफिर अधिकाराविरुद्ध संघर्ष करण्याचे दैवी कर्तव्य आहे. शब्द " विद्रोहमुघल सम्राट अजूनही सार्वभौम असल्यामुळे आणि स्वतःच्या कायदेशीर शासनाविरुद्ध "बंड" करू शकला नाही, हे फारसे योग्य नाही. तथापि, बहादूर शाह II देशद्रोहाचा दोषी ठरला आणि त्याला बर्मामध्ये हद्दपार करण्यात आले . राणी व्हिक्टोरियाला भारताची सम्राज्ञी घोषित करण्यात आले आणि ब्रिटनने गृहीत धरले. आपल्या भारतीय मालमत्तेवर थेट नियंत्रण, ईस्ट इंडिया कंपनी संपुष्टात आणली. त्यांनी असा युक्तिवाद केला की भारतीय स्वत: ला योग्यरित्या शासन करू शकत नाहीत आणि "भ्रष्ट" भारतीय राजपुत्रांना नियमितपणे काढून टाकण्याचे त्यांचे सामीलीकरण धोरण चालू ठेवले. भारत ब्रिटीश साम्राज्यातील रत्न बनला .. तांत्रिकदृष्ट्या, ब्रिटीश सम्राटांनी वापरलेल्या "सम्राट" या उपाधीचा संदर्भ फक्त भारतासाठीच आहे, परंतु "साम्राज्य" ही संज्ञा सर्व ब्रिटीश परदेशातील प्रदेश आणि संरक्षित प्रदेशांना लागू होते. विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीस, श्रीलंकेसह संपूर्ण उपखंड ब्रिटीशांच्या अधिपत्याखाली होता, जरी अनेक रियासत सैद्धांतिकदृष्ट्या स्वतंत्र राहिली.

ब्रिटीशांची बाजू घेणारे शीख एक मूल्यवान आणि विश्वासार्ह समुदाय म्हणून उदयास आले . उदाहरणार्थ, उत्तर-पश्चिम प्रांतांमध्ये, जिथे मुस्लिम एक प्रबळ सामाजिक गट होते, 1857-1858 च्या घटनांपूर्वी, मुस्लिमांनी कायदेशीर पदांसह 72 टक्के अधिकृत सरकारी पदे व्यापली होती. 1886 पर्यंत मुस्लिमांनी एकूण 284 नोकऱ्यांपैकी फक्त नऊ नोकर्‍या ठेवल्या आणि असे दिसते की एका दीर्घ आणि वैभवशाली राजवंशाचा अपमानास्पद अंत झाला.

मुघल साम्राज्य युरोपियन घुसखोरांच्या धोक्याला तोंड देण्यासाठी तयार नव्हते. ते आपले लष्करी श्रेष्ठत्व राखण्यात अपयशी ठरले. हे आतून फुटले कारण सम्राटांनी राज्यकारभारात सहभागी होण्यापेक्षा कोणता भव्य पोशाख घालायचा हे निवडण्यात जास्त वेळ घालवला. त्यांच्या पूर्ववर्ती, अफगाण लोदी सुलतानांनी भोगवादामुळे सत्ता गमावली होती. ते धडा शिकण्यात अयशस्वी झाले आणि सकारात्मक, समृद्ध सुरुवातीनंतर त्यांचे साम्राज्य खराब होऊ दिले, त्याची व्यावसायिक धार गमावली आणि अक्षरशः संपत्ती खाल्ली.

शेवटचा मुघल सम्राट, बहादूर शाह जफरचे काही वंशज, दिल्ली , कोलकाता (कलकत्ता) आणि हैदराबाद, भारत येथे राहत असल्याचे ज्ञात आहे. बहुसंख्य थेट वंशजांना अजूनही वंशाचे नाव टेमूर (तेमुरी - शेवटी 'i' आहे जे 'चे' शब्द दर्शविते, म्हणून तेमुरी म्हणजे "तेमूरचा"), आज चार प्रमुख शाखांसह: शोकोहने-तेमूर (शोकोह), शहाणे-तेमूर (शहा), बक्षने-तेमूर (बक्ष) आणि सलाटिन-तेमूर (सुलतान).

समकालीन वापर

लोकप्रिय बातम्यांच्या शब्दांत, मुघल किंवा मोगल हे एक यशस्वी व्यावसायिक प्रमुख सूचित करतात ज्याने एक किंवा अधिक विशिष्ट उद्योगांमध्ये स्वतःसाठी एक विशाल (आणि अनेकदा मक्तेदारीवादी) साम्राज्य निर्माण केले आहे. वापरामध्ये भारतातील मुघल राजांनी उभारलेल्या विस्तारित आणि श्रीमंत साम्राज्यांचा स्पष्ट संदर्भ असल्याचे दिसते.

संदर्भ

ISBN लिंक्स NWE ला रेफरल फीद्वारे समर्थन देतात

• डॅलरिम्पल, विल्यम. शेवटचा मुघल . न्यूयॉर्क, NY: व्हिंटेज, 2008. ISBN 978-1400078332
• एराली, अब्राहम. मुघल सिंहासन: भारताच्या महान सम्राटांची गाथा . लंडन: फिनिक्स, 2004. ISBN 978-0753817582
• प्रेस्टन, डायना आणि मायकेल प्रेस्टन. ताजमहाल: मोगल साम्राज्याच्या केंद्रस्थानी पॅशन आणि जीनियस . वॉकर अँड कंपनी, 2008. ISBN 0802716733
• रिचर्ड्स, जॉन एफ. मुघल साम्राज्य . केंब्रिज युनिव्हर्सिटी प्रेस, 1996. ISBN 978-0521566032

राहुल मोहरे 

(बी. एड् . प्रथम वर्ष )